สรุปเจาะลึก การสืบพันธ์ุของพืชดอกและวงชีพแบบสลับ ม.5

วิชาชีววิทยาในระดับชั้น ม.ปลาย มักเต็มไปด้วยคำศัพท์เฉพาะทางและกระบวนการที่ซับซ้อน โดยเฉพาะในบทเรียนเรื่องพืชที่มักทำให้น้อง ๆ หลายคนสับสนว่าเซลล์ไหนแบ่งแบบไมโอซิส เซลล์ไหนแบ่งแบบไมโทซิส และจำนวนชุดโครโมโซมมีการเปลี่ยนแปลงอย่างไร บทความนี้จะพาไปเจาะลึกกระบวนการการสืบพันธุ์ของพืชดอก ตั้งแต่จุดเริ่มต้นของการสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของพืชดอก ไปจนถึงการปฏิสนธิ เพื่อเปลี่ยนเนื้อหาที่ต้องท่องจำให้กลายเป็นภาพที่เชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบ เข้าใจง่ายยิ่งกว่าเดิม ! 

คลิปสรุปเนื้อหาการสืบพันธุ์ของพืชดอกและวัฏจักรชีวิตแบบสลับของพืชดอก

เพื่อให้น้อง ๆ ได้เห็นภาพรวมและเข้าใจเนื้อหาได้รวดเร็วยิ่งขึ้น ขอแนะนำคลิปการสอนของพี่วิเวียน (นพ.วีรวัช เอนกจำนงค์พร) ติวเตอร์ชีววิทยาแห่ง OnDemand ที่จะพาน้อง ๆ ไปเจาะลึกเนื้อหาการสร้างเซลล์สืบพันธุ์พืชดอก ทั้งเพศผู้และเพศเมีย การถ่ายละอองเรณู และการปฏิสนธิซ้อน สอนอย่างละเอียดด้วยเทคนิค Bio Map ช่วยจัดระเบียบความคิด ช่วยให้จำได้นานขึ้นและพร้อมตะลุยข้อสอบจริงในทุกสนาม

เนื้อหาไฮไลต์ภายในคลิป

• 01:46 การสร้างเซลล์สืบพันธุ์เพศผู้
• 11:29 ตัวอย่างโจทย์ทดสอบความเข้าใจ
• 15:45 การสร้างเซลล์สืบพันธุ์เพศเมีย
• 23:23 การถ่ายละอองเรณู
• 25:06 การปฏิสนธิซ้อน (Double Fertilization)
• 25:54 ตะลุยตัวอย่างโจทย์ข้อสอบจริง

วัฏจักรชีวิตแบบสลับของพืชดอก คืออะไร ?

พืชดอกเมื่อเจริญเติบโตเต็มที่ ดอกจะทำหน้าที่เป็นอวัยวะสำคัญในการสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ โดยการสืบพันธุ์ของพืช จะหมุนเวียนเป็นวัฏจักรชีวิตแบบสลับ (Alternation of Generation) ซึ่งหมายถึงช่วงชีวิตของพืชต้นหนึ่งจะประกอบด้วย 2 ระยะที่สลับสับเปลี่ยนกัน ดังนี้

• ระยะสปอโรไฟต์ (Sporophyte) เป็นระยะที่โครงสร้างของพืชประกอบขึ้นจากเซลล์ที่มีจำนวนโครโมโซม 2 ชุด หรืออยู่ในสภาพดิพลอยด์ (2n) พืชที่เรามองเห็นทั่วไปอย่าง ราก ลำต้น ใบ และดอก ล้วนอยู่ในระยะนี้ สำหรับหน้าที่หลักของสปอโรไฟต์คือการสร้างสปอร์ โดยกระบวนการแบ่งเซลล์แบบไมโอซิส (Meiosis) เพื่อลดจำนวนโครโมโซมลงครึ่งหนึ่ง
• ระยะแกมีโทไฟต์ (Gametophyte) สปอร์ที่ถูกสร้างขึ้นจะอยู่ในสภาพแฮพลอยด์ (n) จากนั้นสปอร์จะแบ่งเซลล์แบบไมโทซิส (Mitosis) เพื่อเจริญและพัฒนาไปเป็นระยะแกมีโทไฟต์ หน้าที่สำคัญของระยะนี้คือ การสร้างเซลล์สืบพันธุ์ ทั้งเซลล์สืบพันธุ์เพศผู้และเพศเมีย เพื่อรอการปฏิสนธิ เมื่อเกิดการปฏิสนธิจะได้ไซโกต (2n) ซึ่งจะเจริญไปเป็นเอ็มบริโอและเติบโตเป็นสปอโรไฟต์ต้นใหม่ วนลูปเป็นวัฏจักร

การสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของพืชดอก ทั้งเพศผู้และเพศเมีย

กระบวนการการสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของพืชดอก มีความแตกต่างกันอย่างชัดเจนระหว่างเพศผู้และเพศเมีย ซึ่งมักเป็นจุดที่ข้อสอบนำมาออกบ่อยเพื่อวัดความเข้าใจเชิงลึก

การสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของพืชดอกเพศผู้ (Male Gametophyte)

กระบวนการนี้เกิดขึ้นภายในอับเรณู (Anther) ที่อยู่บนยอดเกสรเพศผู้ ภายในจะมีโพรงอับเรณู ซึ่งบรรจุเซลล์ตั้งต้นจำนวนมากที่เรียกว่า ไมโครสปอร์มาเทอร์เซลล์ (Microspore Mother Cell) ที่มีโครโมโซมแบบ 2n

1. ไมโครสปอร์มาเทอร์เซลล์ 1 เซลล์ จะแบ่งเซลล์แบบไมโอซิส ได้ไมโครสปอร์ (Microspore) จำนวน 4 เซลล์ (โครโมโซมแบบ n)
2. ไมโครสปอร์แต่ละเซลล์จะแบ่งแบบไมโทซิสต่ออีก 1 ครั้ง ได้เซลล์ 2 นิวเคลียส คือ ทิวบ์เซลล์ (Tube cell) และเจเนอเรทีฟเซลล์ (Generative cell) โครงสร้างนี้เรียกรวมกันว่า เรณู ซึ่งก็คือแกมีโทไฟต์เพศผู้
3. เมื่อตกบนยอดเกสรเพศเมีย ทิวบ์เซลล์จะงอกหลอดเรณู และเจเนอเรทีฟเซลล์จะแบ่งไมโทซิสได้ สเปิร์มเซลล์ 2 เซลล์ พร้อมสำหรับการปฏิสนธิต่อไป

การสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของพืชดอกเพศเมีย (Female Gametophyte)

เกิดขึ้นภายในออวุล (Ovule) ที่รังไข่ (Ovary) โดยมีเซลล์ตั้งต้นขนาดใหญ่ 1 เซลล์ เรียกว่า เมกะสปอร์มาเทอร์เซลล์ (Megaspore mother cell) แบบ 2n

1. เมกะสปอร์มาเทอร์เซลล์ แบ่งแบบไมโอซิส ได้เมกะสปอร์ (Megaspore) 4 เซลล์ (โครโมโซมแบบ n)
2. โดยทั่วไป 3 เซลล์จะสลายไป เหลือเพียง 1 เซลล์ ที่แข็งแรงที่สุดเจริญต่อ
3. เซลล์ที่เหลือรอดจะแบ่งแบบไมโทซิส 3 ครั้งต่อเนื่องกัน ได้ 8 นิวเคลียส ซึ่งจะจัดเรียงตัวเป็น 7 เซลล์ อยู่ภายในถุงเอ็มบริโอ ซึ่งเปรียบเสมือนแกมีโทไฟต์เพศเมีย
4. โครงสร้างภายในถุงเอ็มบริโอประกอบด้วย ด้านบนมีแอนติโพแดล (Antipodal) 3 เซลล์ ตรงกลางมี เซนทรัลเซลล์ (Central cell) ที่บรรจุ 2 โพลาร์นิวคลีไอ (Polar Nuclei) และด้านล่างตรงช่องไมโครไพล์มี ซินเนอร์จิด (Synergid) 2 เซลล์ประกบข้างเซลล์ไข่ (Egg cell) 1 เซลล์

การถ่ายเรณูและการปฏิสนธิของพืชดอก (Double Fertilization)

พืชดอกมีลักษณะพิเศษคือ แกมีโทไฟต์เพศเมียจะถูกปกป้องอยู่ภายในดอกของต้นสปอโรไฟต์ ไม่มีการปลิวลอยไปไหน ในขณะที่แกมีโทไฟต์เพศผู้หรือเรณู จะอาศัยพาหะ เช่น ลม แมลง หรือน้ำ เพื่อมาตกบนยอดเกสรเพศเมีย โดยกระบวนการนี้เรียกว่า การถ่ายเรณู (Pollination)

และเมื่อสเปิร์มเซลล์ 2 เซลล์เดินทางผ่านหลอดเรณูเข้าไปในถุงเอ็มบริโอ จะเกิดการปฏิสนธิของพืชดอก ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวเรียกว่า การปฏิสนธิซ้อน (Double Fertilization) ดังนี้

• คู่ที่ 1 สเปิร์มเซลล์ตัวที่ 1 (n) + เซลล์ไข่ (n) > ไซโกต (2n) ซึ่งจะเจริญไปเป็นเอ็มบริโอหรือต้นอ่อน
• คู่ที่ 2 สเปิร์มเซลล์ตัวที่ 2 (n) + โพลาร์นิวคลีไอ (2n) > เอนโดสเปิร์มนิวเคลียส (3n) ซึ่งจะเจริญไปเป็นเอนโดสเปิร์ม ทำหน้าที่เป็นอาหารสะสมสำหรับเลี้ยงเอ็มบริโอ

ตารางเปรียบเทียบระยะสปอโรไฟต์และแกมีโทไฟต์

OnDemand ได้จัดทำตารางเปรียบเทียบวงชีพแบบสลับมาให้ดูกันแบบชัด ๆ เพื่อลดความสับสนในเนื้อหาการสืบพันธุ์ของพืชดอกและทบทวนความรู้ให้น้อง ๆ ก่อนเข้าห้องสอบ 

ปูพื้นฐานชีววิทยา ม.ปลาย ให้แน่น พร้อมตะลุยทุกโจทย์ไปกับ OnDemand

การทำความเข้าใจเรื่องการสืบพันธุ์ของพืชและวัฏจักรชีวิตแบบสลับของพืชดอก ถือเป็นรากฐานสำคัญของการเรียนชีววิทยากลุ่มพืชวิทยา ซึ่งหากน้อง ๆ สามารถเชื่อมโยงกระบวนการต่าง ๆ ได้แบบเป็นขั้นตอนและวิเคราะห์โจทย์ได้เป็นระบบขึ้น ไม่ต้องท่องจำแบบนกแก้วนกขุนทอง ก็จะทำให้การรับมือกับข้อสอบประยุกต์หรือข้อสอบ A-Level ได้ดียิ่งขึ้น

สำหรับน้อง ๆ ที่ต้องการตัวช่วยเพื่ออุดช่องโหว่ความรู้หรืออยากเตรียมความพร้อมล่วงหน้า คอร์สเรียนชีววิทยาและสรุปชีวะ ม.ปลาย จาก OnDemand นำทัพโดยทีมติวเตอร์ระดับประเทศอย่างพี่วิเวียน พร้อมมอบเทคนิค Bio Map ที่จะช่วยร้อยเรียงเนื้อหามหาศาลให้กลายเป็นแผนภาพจำง่าย มองเห็นภาพรวมและเข้าใจทะลุปรุโปร่ง ผสานกับระบบ Learn Anywhere ที่ให้น้อง ๆ จัดตารางเรียนได้อิสระ ทบทวนซ้ำได้จนกว่าจะแม่นยำ พร้อมลุยทุกสนามสอบสำคัญ ไม่ว่าจะเป็น TCAS, A-Level หรือการสอบเข้าคณะแพทยศาสตร์ กสพท 

สอบถามรายละเอียดและสมัครเรียนได้เลย

• Add Line : Ondemand Education
• โทรศัพท์ : 02-251-9456 (08.00-20.00 น.)

 บทความอื่น ๆ เพิ่มเติม 👉 : OnDemand

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการสืบพันธุ์ของพืช (FAQs)