ฟิสิกส์อะตอม : จากโฟตอนสู่ระดับพลังงานของอะตอม

Artboard 1 copy 100 4 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

Key Takeaways:

ฟิสิกส์อะตอม เป็นหัวข้อสำคัญที่อธิบายพฤติกรรมของสสารและพลังงานในระดับอะตอม ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของ ฟิสิกส์ควอนตัม และเป็นพื้นฐานของเทคโนโลยีสมัยใหม่จำนวนมาก นอกจากนี้ ฟิสิกส์อะตอม ม.ปลาย ยังเป็นเนื้อหาที่พบได้บ่อยใน ข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์ อีกด้วย โดยหัวข้อสำคัญประกอบด้วย ปรากฏการณ์โฟโตอิเล็กทริก ที่แสดงว่าแสงมีสมบัติเป็นอนุภาค ความยาวคลื่นเดอบรอยล์ ที่แสดงว่าอนุภาคมีสมบัติเป็นคลื่น และ แบบจำลองอะตอมของโบร์ ที่ใช้อธิบายระดับพลังงานของอิเล็กตรอน เพื่อช่วยให้น้อง ๆ สามารถเชื่อมโยงแนวคิดทั้งสามเรื่องและเตรียมตัวสอบได้อย่างมั่นใจมากยิ่งขึ้น

Table of Contents

ฟิสิกส์อะตอม : จากโฟตอนสู่ระดับพลังงานของอะตอม

การปฏิวัติความเข้าใจเกี่ยวกับสสารและแสง

ในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 นักวิทยาศาสตร์จำนวนมากเชื่อว่าฟิสิกส์เป็นศาสตร์ที่เกือบสมบูรณ์แล้ว กฎการเคลื่อนที่ของนิวตันสามารถอธิบายการเคลื่อนที่ของดาวเคราะห์และวัตถุต่าง ๆ ได้อย่างแม่นยำ ขณะที่สมการของแมกซ์เวลล์สามารถอธิบายธรรมชาติของแสงในฐานะคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าได้อย่างสมบูรณ์

อย่างไรก็ตาม เมื่อเทคนิคการทดลองพัฒนาขึ้น นักวิทยาศาสตร์กลับพบผลการทดลองหลายอย่างที่ไม่สามารถอธิบายได้ด้วยฟิสิกส์คลาสสิก ไม่ว่าจะเป็นการแผ่รังสีของวัตถุดำ ปรากฏการณ์โฟโตอิเล็กทริก หรือสเปกตรัมเส้นของอะตอม ผลการทดลองเหล่านี้บ่งชี้ว่าโลกในระดับอะตอมไม่ได้ปฏิบัติตามกฎแบบเดียวกับวัตถุในชีวิตประจำวัน

การค้นพบดังกล่าวนำไปสู่การกำเนิดของฟิสิกส์ควอนตัม ซึ่งเปลี่ยนแปลงความเข้าใจของมนุษย์เกี่ยวกับธรรมชาติอย่างสิ้นเชิง นักวิทยาศาสตร์เริ่มตระหนักว่าแสงสามารถแสดงสมบัติได้ทั้งคลื่นและอนุภาค ขณะเดียวกันอนุภาคอย่างอิเล็กตรอนก็สามารถแสดงสมบัติแบบคลื่นได้เช่นกัน

หัวใจสำคัญของฟิสิกส์อะตอมในระดับมัธยมศึกษาตอนปลายและการสอบแข่งขันส่วนใหญ่อยู่ที่ 3 แนวคิดหลัก ได้แก่

  1. ปรากฏการณ์โฟโตอิเล็กทริก
  2. ความยาวคลื่นเดอบรอยล์
  3. แบบจำลองอะตอมของโบร์

ทั้งสามหัวข้อนี้เป็นจุดเชื่อมต่อระหว่างฟิสิกส์คลาสสิกกับฟิสิกส์ควอนตัม และเป็นพื้นฐานสำคัญในการศึกษาฟิสิกส์สมัยใหม่ทั้งหมด

ปรากฏการณ์โฟโตอิเล็กทริก

ปัญหาของทฤษฎีคลื่น

ก่อนปี ค.ศ. 1900 นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่าแสงเป็นคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าโดยสมบูรณ์ เนื่องจากสามารถอธิบายปรากฏการณ์ต่าง ๆ ได้ดี เช่น

  • การสะท้อน
  • การหักเห
  • การเลี้ยวเบน
  • การแทรกสอด

แต่เมื่อศึกษาการปลดปล่อยอิเล็กตรอนจากผิวโลหะ กลับพบผลการทดลองที่ขัดแย้งกับทฤษฎีคลื่น

เมื่อนำแสงไปฉายบนผิวโลหะบางชนิด จะมีอิเล็กตรอนหลุดออกมาจากผิวโลหะ ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า Photoelectric Effect

ผลการทดลองพบว่า

  • แสงความถี่ต่ำ ไม่สามารถทำให้อิเล็กตรอนหลุดได้
  • เพิ่มความเข้มแสงก็ยังไม่หลุด
  • แสงความถี่สูงสามารถทำให้อิเล็กตรอนหลุดได้ทันที
  • อิเล็กตรอนไม่ต้องใช้เวลาสะสมพลังงาน

ผลเหล่านี้ขัดแย้งกับแนวคิดคลื่นโดยตรง

แนวคิดโฟตอนของไอน์สไตน์

ไอน์สไตน์เสนอว่า แสงไม่ได้เป็นเพียงคลื่นเท่านั้น แต่ประกอบด้วยอนุภาคพลังงานเล็ก ๆ เรียกว่า โฟตอน (Photon)

พลังงานของโฟตอนแต่ละตัวเป็น

E=hf

โดย

  • h = ค่าคงที่ของแพลงก์
  • f = ความถี่ของแสง

ดังนั้น

  • ความถี่สูง → พลังงานสูง
  • ความถี่ต่ำ → พลังงานต่ำ

นี่คือเหตุผลที่แสงสีม่วงสามารถทำให้เกิดโฟโตอิเล็กทริกได้ง่ายกว่าแสงสีแดง

ฟังก์ชันงาน

อิเล็กตรอนในโลหะถูกยึดเหนี่ยวไว้ด้วยพลังงานขั้นต่ำค่าหนึ่ง เรียกว่า ฟังก์ชันงาน W_f

หาก

hf<W_f

อิเล็กตรอนไม่สามารถหลุดออกมาได้

แต่หาก

hf>W_f

อิเล็กตรอนจะหลุดออกมาและมีพลังงานจลน์

E_k=hf-W_f

นี่คือสมการโฟโตอิเล็กทริกของไอน์สไตน์

ตัวอย่างข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์ เรื่อง ฟิสิกส์อะตอม

(A-Level 67) ยิงโฟตอนพลังงาน 4 eV ไปที่โลหะหนึ่ง พบว่าอิเล็กตรอนที่หลุดออกมามีพลังงานจลน์สูงสุด 0.8 eV เมื่อยิงโฟตอนพลังงาน 3 eV พลังงานจลน์สูงสุดของอิเล็กตรอนมีค่าเท่าใด

  1. -0.2 eV
  2. 0.2 eV
  3. 0.9 eV
  4. 1.2 eV
  5. ไม่มีอิเล็กตรอนหลุดออกมา

คำตอบที่ถูกต้องคือ ข้อ 5

เฉลยละเอียด

จาก

E_k=E_{\text{photon}}-W

จะได้ว่า

W=4\,\mathrm{eV}-0.8\,\mathrm{eV}=3.2\,\mathrm{eV}

ดังนั้น เมื่อยิงโฟตอนพลังงาน 3 eV

E_{\text{photon}}<W

หรือ

3\,\mathrm{eV}<3.2\,\mathrm{eV}

อิเล็กตรอนจะไม่สามารถหลุดออกจากผิวโลหะได้

ดังนั้น ไม่มีอิเล็กตรอนหลุดออกมา

ความถี่ขีดเริ่ม

ความถี่ต่ำสุดที่ทำให้อิเล็กตรอนหลุดได้เรียกว่า Threshold Frequency f_0 ซึ่งเป็นไปตามความสัมพันธ์

hf_0=W_f

หาก

f<f_0

อิเล็กตรอนไม่หลุด ไม่ว่าความเข้มแสงจะมากเพียงใด

ความต่างศักย์หยุดยั้ง

เมื่อต่อแบตเตอรี่ต้านการเคลื่อนที่ของอิเล็กตรอน จะมีค่าความต่างศักย์ค่าหนึ่งที่ทำให้อิเล็กตรอนหยุดพอดี เรียกว่า Stopping Potential

eV_s=E_k

เมื่อนำมารวมกับสมการโฟโตอิเล็กทริก จะได้

eV_s=hf-W_f

ตัวอย่างข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์ เรื่อง ฟิสิกส์อะตอม

(สามัญ 65) เมื่อนำแสงความถี่ f ค่าต่าง ๆ ตกกระทบผิวโลหะชนิดหนึ่ง ได้ความสัมพันธ์ระหว่างความต่างศักย์หยุดยั้งกับความถี่ของแสงดังกราฟ

กำหนดให้

  • e เป็นค่าประจุของอิเล็กตรอน
  • h เป็นค่าคงตัวของพลังค์ในหน่วยจูล·วินาที

ที่ความถี่ f พลังงานจลน์สูงสุดของโฟโตอิเล็กตรอนมีค่ากี่อิเล็กตรอนโวลต์

  1. \dfrac{hf}{e}-2.0
  2. \dfrac{hf}{e}+2.0
  3. \dfrac{hf}{e}+5.0
  4. \dfrac{hf-2.0}{e}
  5. \dfrac{hf+2.0}{e}

คำตอบที่ถูกต้องคือ ข้อ 1

เฉลยละเอียด

จากปรากฏการณ์โฟโตอิเล็กทริก

eV_s=E_k=hf-W

จัดรูปได้เป็น

V_s=\frac{h}{e}f-\frac{W}{e}

เปรียบเทียบกับสมการเส้นตรง

y=mx+c

จะได้ว่า

\frac{h}{e}

คือความชันของกราฟ และ

-\frac{W}{e}

คือจุดตัดแกน y

จากกราฟ จุดตัดแกน y เท่ากับ -2

ดังนั้น

-\frac{W}{e}=-2 \quad\Rightarrow\quad W=2e

หาพลังงานจลน์สูงสุดของโฟโตอิเล็กตรอน

E_k=hf-W

เมื่อแสดงหน่วยเป็นอิเล็กตรอนโวลต์ ต้องหารด้วย e

\frac{E_k}{e} = \frac{hf-W}{e}

แทนค่า W=2e

\frac{E_k}{e} = \frac{hf}{e}-2

ดังนั้น

\dfrac{E_k}{e}=\dfrac{hf}{e}-2.0\ \mathrm{eV}

ความยาวคลื่นเดอบรอยล์ : เมื่ออนุภาคมีพฤติกรรมเหมือนคลื่น

จากโฟตอนสู่คำถามสำคัญของฟิสิกส์

การอธิบายปรากฏการณ์โฟโตอิเล็กทริกของไอน์สไตน์ทำให้วงการฟิสิกส์ต้องยอมรับว่า แสงซึ่งเคยถูกมองว่าเป็นคลื่นเพียงอย่างเดียว สามารถแสดงสมบัติแบบอนุภาคได้เช่นกัน โดยอนุภาคของแสงถูกเรียกว่า “โฟตอน”

การค้นพบนี้นำไปสู่คำถามสำคัญข้อหนึ่ง

ถ้าแสงซึ่งเป็นคลื่นสามารถมีสมบัติเป็นอนุภาคได้ แล้วอนุภาคจะสามารถมีสมบัติเป็นคลื่นได้หรือไม่

คำถามนี้ถูกตอบโดยนักฟิสิกส์ชาวฝรั่งเศสชื่อ หลุยส์ เดอบรอยล์ (Louis de Broglie) ในปี ค.ศ. 1924

เดอบรอยล์เสนอว่า หากธรรมชาติของแสงมีทั้งสองด้าน คือเป็นได้ทั้งคลื่นและอนุภาค อนุภาคทุกชนิดก็ควรมีทั้งสองด้านเช่นกัน

แนวคิดนี้กลายเป็นหนึ่งในแนวคิดที่ปฏิวัติวงการฟิสิกส์มากที่สุดในศตวรรษที่ 20

สมมติฐานของเดอบรอยล์

เดอบรอยล์เสนอว่า อนุภาคทุกชนิดมีคลื่นประจำตัว หรือกล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ อนุภาคทุกชนิดมีความยาวคลื่นเป็นของตัวเอง โดยมีความสัมพันธ์ว่า

\lambda=\frac{h}{p}

เมื่อ

  • \lambda = ความยาวคลื่นเดอบรอยล์
  • h = ค่าคงที่ของแพลงก์
  • p = โมเมนตัมของอนุภาค

เนื่องจาก

p=mv

จึงสามารถเขียนได้ว่า

\lambda=\frac{h}{mv}

สมการนี้ถือเป็นสมการพื้นฐานที่สุดของหัวข้อความยาวคลื่นเดอบรอยล์

ตัวอย่างข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์ เรื่อง ฟิสิกส์อะตอม

(A-Level 67) อนุภาคนิวตรอนที่เคลื่อนที่ด้วยความเร็วขนาด 3.0\times10^5\ \mathrm{m/s} มีความยาวคลื่นเดอบรอยล์เท่ากับ \lambda_1

คำถาม ความยาวคลื่นเดอบรอยล์จะเป็นกี่เท่าของเดิม เมื่ออนุภาคนิวตรอนเคลื่อนที่ด้วยความเร็วขนาด 1.2\times10^5\ \mathrm{m/s}

คำตอบที่ถูกต้องคือ 0.40 เท่า

เฉลยละเอียด

จากสมมติฐานของเดอบรอยล์

\lambda=\frac{h}{p}

และสำหรับอนุภาคที่เคลื่อนที่ด้วยความเร็วไม่สูงมาก

p=mv

ดังนั้น

\lambda=\frac{h}{mv}

เมื่อมวลของนิวตรอนคงที่ จะได้ว่า

\lambda\propto\frac{1}{v}

จึงมีความสัมพันธ์

\frac{\lambda_1}{\lambda_2}=\frac{v_2}{v_1}

แทนค่า

\frac{\lambda_1}{\lambda_2} = \frac{1.2\times10^5}{3.0\times10^5} = 0.40

ดังนั้น

\frac{\lambda_1}{\lambda_2}=0.40

การแปลความหมายของสมการ

จากสมการ

\lambda=\frac{h}{mv}

สามารถสรุปได้ว่า

กรณีมวลมาก หากมวลมากขึ้น ตัวส่วนจะมากขึ้น ดังนั้นความยาวคลื่นจะสั้นลง

กรณีความเร็วมาก หากความเร็วมากขึ้น โมเมนตัมจะมากขึ้น ความยาวคลื่นก็จะสั้นลง

กรณีมวลน้อยและเคลื่อนที่ช้า ความยาวคลื่นจะมีค่ามากขึ้น จึงสามารถสังเกตสมบัติแบบคลื่นได้ง่าย

นี่คือเหตุผลที่เราพบสมบัติคลื่นได้ชัดใน อิเล็กตรอน โปรตอน นิวตรอน แต่แทบไม่พบใน รถยนต์ ลูกฟุตบอล โลก ดาวเคราะห์ เพราะวัตถุเหล่านี้มีมวลมากเกินไป

ทำไมจึงมองไม่เห็นคลื่นของลูกฟุตบอล

สมมติว่าลูกฟุตบอลมวล 0.5 กิโลกรัม เคลื่อนที่ด้วยความเร็ว 20 เมตรต่อวินาที จะมีโมเมนตัมเท่ากับ

p=mv=0.5\times20=10\ \mathrm{kg\cdot m/s}

ดังนั้น

\lambda=\frac{6.63\times10^{-34}}{10}\ \mathrm{m}

จะได้ความยาวคลื่นประมาณ

\lambda\approx10^{-35}\ \mathrm{m}

ซึ่งเล็กกว่าขนาดของอะตอมหลายล้านล้านเท่า จึงไม่มีทางสังเกตการเลี้ยวเบนหรือการแทรกสอดได้ ดังนั้นวัตถุในชีวิตประจำวันจึงดูเหมือนเป็นอนุภาคล้วน ๆ

ความยาวคลื่นของอิเล็กตรอน

ต่างจากลูกฟุตบอล อิเล็กตรอนมีมวลเพียง 9.1\times10^{-31}\ \mathrm{kg} ซึ่งเล็กมาก แม้จะมีความเร็วสูง

ความยาวคลื่นเดอบรอยล์ก็ยังมีค่ามากพอที่จะวัดได้ เมื่อความยาวคลื่นอยู่ในระดับใกล้เคียงกับระยะห่างระหว่างอะตอมในผลึก จะสามารถเกิดการเลี้ยวเบนและการแทรกสอดได้เหมือนคลื่นแสง

ความสำคัญของการค้นพบนี้

ก่อนหน้านั้น นักวิทยาศาสตร์มองว่า แสง = คลื่น และสสาร = อนุภาค ความเชื่อนั้นไม่สามารถใช้ได้อีกต่อไป

เพราะพบว่า

  • แสงมีสมบัติเป็นอนุภาค
  • อนุภาคมีสมบัติเป็นคลื่น

แนวคิดนี้เรียกว่า Wave–Particle Duality หรือ ทวิภาวะคลื่น–อนุภาค ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของฟิสิกส์ควอนตัมทั้งหมด

ความสัมพันธ์กับพลังงานจลน์

ในข้อสอบจำนวนมาก โจทย์ไม่ได้ให้ความเร็วมาโดยตรง แต่ให้พลังงานจลน์แทน เราจึงต้องดัดแปลงสมการ

เริ่มจาก

E_k=\frac{1}{2}mv^2

จะได้

v=\sqrt{\frac{2E_k}{m}}

แทนลงในสมการเดอบรอยล์จะได้

\lambda=\frac{h}{\sqrt{2mE_k}}

ตัวอย่างข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์ เรื่อง ฟิสิกส์อะตอม

(A-Level 68) อนุภาคมวล m มีพลังงานจลน์ K และมีความยาวคลื่นเดอบรอยล์ \lambda ต่อมาอนุภาคมีพลังงานจลน์เพิ่มขึ้นเป็น 3K

คำถาม ความยาวคลื่นเดอบรอยล์ของอนุภาคนี้จะเป็นเท่าใด

  1. 3\lambda
  2. \dfrac{\lambda}{\sqrt{3}}
  3. \dfrac{\lambda}{\sqrt{3}}
  4. \dfrac{K\lambda}{m}
  5. \dfrac{3K\lambda}{m}

คำตอบที่ถูกต้องคือ ข้อ 3

เฉลยละเอียด

จากพลังงานจลน์

K=\frac{1}{2}mv^2

จัดรูปให้อยู่ในรูปโมเมนตัม

K=\frac{p^2}{2m}

ดังนั้น

p=\sqrt{2mK}

จากสมมติฐานของเดอบรอยล์

\lambda=\frac{h}{p}

แทนค่า p

\lambda=\frac{h}{\sqrt{2mK}}

เมื่อ m คงที่ จะได้ว่า

\lambda\propto\frac{1}{\sqrt{K}}

ดังนั้น

\frac{\lambda_2}{\lambda_1} = \sqrt{\frac{K_1}{K_2}}

โดย

K_1=K,\qquad K_2=3K

จึงได้

\frac{\lambda_2}{\lambda_1} = \sqrt{\frac{K}{3K}} = \frac{1}{\sqrt{3}}

ดังนั้น ความยาวคลื่นเดอบรอยล์ของอนุภาคนี้เท่ากับ

\boxed{\dfrac{\lambda}{\sqrt{3}}}

ความเชื่อมโยงกับแบบจำลองอะตอมของโบร์

แม้เดอบรอยล์จะไม่ได้เป็นผู้สร้างแบบจำลองอะตอมของโบร์ แต่แนวคิดของเขาช่วยอธิบายว่า เหตุใดอิเล็กตรอนจึงสามารถอยู่ได้เฉพาะบางวงโคจร ลองจินตนาการว่า อิเล็กตรอนเป็นคลื่นที่วิ่งรอบนิวเคลียส

หากความยาวรอบวงไม่พอดีกับจำนวนเต็มของความยาวคลื่น คลื่นจะหักล้างตัวเองและไม่เสถียร

แต่ถ้าความยาวรอบวงเท่ากับจำนวนเต็มของความยาวคลื่นพอดี คลื่นจะเกิดเป็น คลื่นนิ่ง (Standing Wave) และมีเสถียรภาพ เงื่อนไขนี้เขียนได้ว่า

2\pi r = n\lambda

เมื่อ n = 1,2,3,\ldots

สมการนี้นำไปสู่เงื่อนไขควอนตัมของโบร์โดยตรง และเป็นสะพานเชื่อมระหว่างแนวคิดเดอบรอยล์กับแบบจำลองอะตอมของโบร์

สรุป

เดอบรอยล์เสนอว่าอนุภาคทุกชนิดมีสมบัติเป็นคลื่น โดยมีความยาวคลื่น \lambda=\frac{h}{p} การค้นพบดังกล่าวทำให้โลกวิทยาศาสตร์ยอมรับว่า ทั้งแสงและสสารต่างมีสมบัติแบบคลื่นและอนุภาคพร้อมกัน และแนวคิดเรื่องคลื่นของอิเล็กตรอนนี้เอง ที่กลายเป็นพื้นฐานสำคัญในการอธิบายว่า เหตุใดอิเล็กตรอนจึงอยู่ได้เฉพาะบางระดับพลังงานในอะตอม ซึ่งจะนำไปสู่หัวข้อที่สำคัญที่สุดของฟิสิกส์อะตอม คือ แบบจำลองอะตอมของโบร์

สมมติฐานข้อที่ 1 ของโบร์

ในปี ค.ศ. 1913 นีลส์ โบร์ เสนอว่าอิเล็กตรอนไม่สามารถอยู่ได้ทุกวงโคจร แต่สามารถอยู่ได้เฉพาะบางวงเท่านั้น

เรียกว่า วงโคจรเสถียร (Stationary Orbit) วงเหล่านี้มีพลังงานเฉพาะตัว และเป็นระดับพลังงานที่อนุญาตเท่านั้น

สมมติฐานข้อที่ 2 ของโบร์

โบร์เสนอเพิ่มเติมว่า เมื่ออิเล็กตรอนอยู่ในวงโคจรเสถียร จะไม่แผ่คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า แม้ว่าจะมีความเร่งสู่ศูนย์กลางก็ตาม ดังนั้นอิเล็กตรอนจึงไม่สูญเสียพลังงานและอะตอมจึงมีความเสถียร สมมติฐานข้อนี้ขัดกับฟิสิกส์คลาสสิกโดยตรง แต่กลับสอดคล้องกับผลการทดลอง

สมมติฐานข้อที่ 3 ของโบร์

โบร์เสนอว่า อิเล็กตรอนจะรับหรือปล่อยพลังงานเฉพาะตอนเปลี่ยนระดับพลังงานเท่านั้น หากอิเล็กตรอนเปลี่ยนจากระดับพลังงานสูงลงสู่ระดับพลังงานต่ำจะปล่อยโฟตอน หากอิเล็กตรอนเปลี่ยนจากระดับพลังงานต่ำขึ้นสู่ระดับพลังงานสูงจะดูดกลืนโฟตอน โดยมีความสัมพันธ์ว่า

hf=\Delta E

นี่คือหัวใจสำคัญของแบบจำลองอะตอมของโบร์

การควอนไทซ์โมเมนตัมเชิงมุม

โบร์เสนอว่า โมเมนตัมเชิงมุมของอิเล็กตรอนไม่สามารถมีค่าใดก็ได้ แต่ต้องเป็นจำนวนเท่าของค่าหนึ่ง

L=mvr

และ

mvr=\frac{nh}{2\pi}

เมื่อ n=1,2,3,4,\ldots เรียกว่า เลขควอนตัมหลัก

สมการนี้เป็นเงื่อนไขสำคัญที่สุดของแบบจำลองโบร์และเป็นต้นกำเนิดของระดับพลังงานทั้งหมด

ความเชื่อมโยงกับเดอบรอยล์

แม้โบร์จะเสนอสมการนี้ก่อน แต่ในเวลาต่อมาแนวคิดของเดอบรอยล์ช่วยอธิบายความหมายทางกายภาพได้

จากเดอบรอยล์

\lambda=\frac{h}{mv}

ถ้าแทนค่าในสมการของโบร์ จะได้

2\pi r=n\lambda

สมการนี้มีความหมายว่า เส้นรอบวงของวงโคจร ต้องมีค่าเท่ากับจำนวนเต็มของความยาวคลื่น ดังนั้นอิเล็กตรอนจึงเกิดเป็น คลื่นนิ่ง (Standing Wave) รอบนิวเคลียสเฉพาะบางวงเท่านั้น จึงอธิบายได้ว่า เหตุใดอิเล็กตรอนจึงอยู่ได้เฉพาะบางระดับพลังงาน

การหารัศมีวงโคจรของโบร์

พิจารณาอะตอมไฮโดรเจน แรงไฟฟ้าระหว่างโปรตอนกับอิเล็กตรอนทำหน้าที่เป็นแรงสู่ศูนย์กลาง

\frac{ke^2}{r^2}=\frac{mv^2}{r}

ขณะเดียวกัน จากเงื่อนไขควอนตัม

mvr=\frac{nh}{2\pi}

นำสองสมการมารวมกัน จะได้รัศมีวงโคจร

r_n=n^2r_1

โดย

r_1=5.29\times10^{-11}\ \text{m}

เรียกว่า Bohr Radius

ความหมายของ Bohr Radius

Bohr Radius คือ รัศมีของวงโคจรแรก หรือ Ground State ของอะตอมไฮโดรเจน

เมื่อ n=2 จะได้

r_2=4r_1

เมื่อ n=3 จะได้

r_3=9r_1

ดังนั้น วงโคจรที่อยู่ไกลออกไป จะห่างจากนิวเคลียสมากขึ้นอย่างรวดเร็ว

ตัวอย่างข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์ เรื่อง ฟิสิกส์อะตอม

(A-Level 67) จากแบบจำลองอะตอมของโบร์ เมื่่ออิเล็กตรอนในอะตอมไฮโดรเจนอยู่ในสถานะกระตุ้นแรกมีรัศมีวงโคจรเป็น a อิเล็กตรอนในสถานะกระตุ้นที่สองจะมีรัศมีวงโคจรเป็นกี่เท่าของ a

  1. 2.0
  2. 2.20
  3. 2.25
  4. 4.0
  5. 4.5

คำตอบที่ถูกต้องคือ ข้อ 3

เฉลยละเอียด

สำหรับอะตอมไฮโดรเจนตามแบบจำลองของโบร์

  • สถานะพื้น n=1
  • สถานะกระตุ้นแรก n=2
  • สถานะกระตุ้นที่สอง n=3

รัศมีวงโคจรของอิเล็กตรอนเป็นไปตามความสัมพันธ์

r_n=n^2r_1

เมื่อสถานะกระตุ้นแรกมีรัศมีเป็น a

r_2=a

ดังนั้น

a=2^2r_1=4r_1

หรือ

r_1=\frac{a}{4}

สำหรับสถานะกระตุ้นที่สอง

r_3=3^2r_1=9r_1

แทนค่า r_1=\frac{a}{4}

r_3=\frac{9a}{4}=2.25a

ดังนั้น รัศมีวงโคจรในสถานะกระตุ้นที่สองมีค่าเป็น 2.25a

ข้อสรุปสำคัญ

แบบจำลองโบร์สามารถแก้ปัญหาสำคัญ โดยเสนอว่า

  • อิเล็กตรอนอยู่ได้เฉพาะบางวงโคจร
  • โมเมนตัมเชิงมุมถูกควอนไทซ์
  • อิเล็กตรอนสามารถเกิดเป็นคลื่นนิ่งรอบนิวเคลียส
  • อะตอมจึงมีเสถียรภาพ

นอกจากนี้ยังสามารถคำนวณรัศมีของวงโคจรแต่ละระดับได้อย่างแม่นยำ อย่างไรก็ตามรัศมีเป็นเพียงส่วนหนึ่งของเรื่องราวเท่านั้น สิ่งที่สำคัญยิ่งกว่าคือ พลังงานของอิเล็กตรอนในแต่ละระดับ ซึ่งเป็นที่มาของสเปกตรัมทั้งหมดของอะตอม และจะเป็นหัวข้อสำคัญในตอนถัดไป

ระดับพลังงาน สเปกตรัม และการกำเนิดของควอนตัมในอะตอม

ในตอนที่ผ่านมาเราได้ศึกษาว่าโบร์เสนอให้อิเล็กตรอนสามารถอยู่ได้เฉพาะบางวงโคจรเท่านั้น และสามารถคำนวณรัศมีของวงโคจรแต่ละระดับได้ อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ทำให้แบบจำลองของโบร์ประสบความสำเร็จอย่างแท้จริงไม่ใช่การคำนวณรัศมี แต่เป็นความสามารถในการอธิบาย ระดับพลังงานของอะตอม และ สเปกตรัมเส้นของไฮโดรเจน ซึ่งเป็นปัญหาที่นักฟิสิกส์พยายามแก้มานานหลายสิบปี

พลังงานของอิเล็กตรอนในอะตอม

ในอะตอมไฮโดรเจน อิเล็กตรอนมีพลังงานอยู่ 2 รูปแบบ

1) พลังงานจลน์

เกิดจากการเคลื่อนที่รอบนิวเคลียส

E_k=\frac{1}{2}mv^2

2) พลังงานศักย์ไฟฟ้า

เกิดจากแรงดึงดูดระหว่างโปรตอนกับอิเล็กตรอน

U=-\frac{ke^2}{r}

เครื่องหมายลบเกิดจากแรงดึงดูด เนื่องจากประจุทั้งสองมีเครื่องหมายตรงข้ามกัน

พลังงานรวมของอะตอม

พลังงานรวมของอิเล็กตรอนคือ

E_{\text{total}}=E_k+U

เมื่อนำเงื่อนไขของโบร์มาคำนวณ จะได้ว่า

E_n=\frac{-13.6}{n^2}\ \text{eV}

สมการนี้เป็นสมการที่สำคัญที่สุดสมการหนึ่งของฟิสิกส์อะตอม

ตารางระดับพลังงานของไฮโดรเจน

nระดับพลังงาน (eV)
1-13.6
2-3.40
3-1.51
4-0.85
5-0.54
\infty0

จากตารางจะเห็นว่า เมื่อ n มากขึ้น พลังงานจะเข้าใกล้ศูนย์เรื่อย ๆ

ทำไมพลังงานจึงติดลบ

หลายคนเข้าใจผิดว่าพลังงานติดลบหมายถึงพลังงานน้อยกว่าศูนย์จริง ๆ แต่ความจริงแล้ว เราเลือกกำหนดให้ E=0 คือสถานะที่อิเล็กตรอนหลุดออกจากอะตอมแล้ว

ดังนั้น อิเล็กตรอนที่ยังอยู่ในอะตอม จึงต้องมีพลังงานต่ำกว่าสถานะดังกล่าว หรือมีค่าเป็นลบ พูดง่าย ๆ คือ อิเล็กตรอนยังถูกพันธนาการอยู่ภายในอะตอม

Ground State และ Excited State

ระดับพลังงานต่ำสุด n=1 เรียกว่า Ground State หรือ สถานะพื้น เป็นสถานะที่เสถียรที่สุด

หากอิเล็กตรอนได้รับพลังงานเพิ่ม จะกระโดดขึ้นสู่ระดับที่สูงกว่า เช่น n=2,3,4,\ldots เรียกว่า Excited State หรือ สถานะกระตุ้น

การดูดกลืนพลังงาน

สมมติว่าอิเล็กตรอนอยู่ที่ n=1 และต้องการกระโดดไปยัง n=3 พลังงานที่ต้องได้รับคือ

E_3-E_1

หรือ

-1.51-(-13.6)=12.09\ \text{eV}

ดังนั้นต้องมีโฟตอนที่มีพลังงาน 12.09\ \text{eV} พอดี อิเล็กตรอนจึงจะดูดกลืนได้

การปลดปล่อยพลังงาน

เมื่ออิเล็กตรอนอยู่ในสถานะกระตุ้น มันมักไม่เสถียร จึงตกกลับลงมาสู่ระดับพลังงานที่ต่ำกว่า

พลังงานส่วนต่างจะถูกปล่อยออกมาเป็นโฟตอน

hf=\Delta E

ยิ่งผลต่างพลังงานมาก โฟตอนยิ่งมีความถี่สูง และมีความยาวคลื่นสั้น

ตัวอย่างข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์ เรื่อง ฟิสิกส์อะตอม

(A-Level 68) อะตอมไฮโดรเจนเปลี่ยนระดับพลังงานจากสถานะที่ n ไปยังสถานะพื้นซึ่งมีพลังงาน -13.6\ \text{eV} โดยแผ่รังสีที่มีพลังงาน 10.2\ \text{eV} ออกมา

คำถาม: n มีค่าเท่าใด

คำตอบที่ถูกต้องคือ 2

เฉลยละเอียด

พลังงานของอะตอมไฮโดรเจนที่ระดับ n คือ

E_n=\frac{-13.6}{n^2}\ \text{eV}

เมื่ออะตอมเปลี่ยนจากระดับ n มายังสถานะพื้น n=1

E_1=-13.6\ \text{eV}

พลังงานโฟตอนที่แผ่ออกมาเท่ากับ

\Delta E=E_n-E_1

แทนค่า

10.2=\frac{-13.6}{n^2}-(-13.6)10.2=\frac{-13.6}{n^2}+13.6-3.4=\frac{-13.6}{n^2}n^2=4n=2

ดังนั้น

n=2

พลังงานไอออไนเซชัน

พลังงานที่ใช้ดึงอิเล็กตรอนออกจากอะตอม เรียกว่า Ionization Energy

สำหรับไฮโดรเจน

E_{\mathrm{ion}}=13.6\ \text{eV}

ซึ่งก็คือพลังงานที่ต้องใช้ในการพาอิเล็กตรอนจาก n=1 ไปยัง n=\infty นั่นเอง

การเกิดสเปกตรัมเส้น

เมื่ออิเล็กตรอนตกจากระดับพลังงานสูงลงสู่ระดับต่ำ จะเกิดโฟตอนขึ้น โดย

hf=\Delta E

เนื่องจากระดับพลังงานมีเพียงบางค่า ค่าของ \Delta E จึงมีเพียงบางค่าเช่นกัน ดังนั้น ความถี่ของแสงที่ปล่อยออกมาจึงมีเพียงบางค่า ทำให้เกิด Line Spectrum หรือ สเปกตรัมเส้น

ความสำเร็จของแบบจำลองโบร์

แบบจำลองของโบร์สามารถอธิบาย

  • ✓ ความเสถียรของอะตอม
  • ✓ ระดับพลังงาน
  • ✓ สเปกตรัมเส้น
  • ✓ พลังงานไอออไนเซชัน
  • ✓ รัศมีของอะตอมไฮโดรเจน

ได้อย่างถูกต้อง ถือเป็นความสำเร็จครั้งใหญ่ของฟิสิกส์ยุคควอนตัม

ข้อจำกัดของแบบจำลองโบร์

แม้แบบจำลองของโบร์จะประสบความสำเร็จอย่างมาก แต่ยังมีข้อจำกัด เช่น

  • ใช้ได้ดีกับไฮโดรเจนเท่านั้น
  • อธิบายอะตอมหลายอิเล็กตรอนได้ไม่ดี
  • อธิบายรายละเอียดของสเปกตรัมไม่ได้ทั้งหมด

สรุปบทความฟิสิกส์อะตอม

ฟิสิกส์อะตอมเป็นศาสตร์ที่ศึกษาธรรมชาติของสสารในระดับอะตอมและอนุภาคย่อย ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของฟิสิกส์ควอนตัม การพัฒนาความรู้ด้านนี้เกิดจากการค้นพบว่าโลกในระดับอะตอมไม่สามารถอธิบายได้ด้วยฟิสิกส์คลาสสิกเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยแนวคิดใหม่เกี่ยวกับพลังงาน คลื่น และอนุภาค

หนึ่งในปรากฏการณ์สำคัญที่นำไปสู่การปฏิวัติวงการฟิสิกส์คือ ปรากฏการณ์โฟโตอิเล็กทริก ซึ่งพบว่าอิเล็กตรอนจะหลุดออกจากผิวโลหะได้ก็ต่อเมื่อแสงที่ตกกระทบมีความถี่สูงพอ โดยการเพิ่มความเข้มแสงเพียงอย่างเดียวไม่สามารถทำให้อิเล็กตรอนหลุดได้ ไอน์สไตน์จึงเสนอว่าแสงประกอบด้วยอนุภาคที่เรียกว่า โฟตอน และมีพลังงาน

E = hf

เมื่อโฟตอนชนอิเล็กตรอน พลังงานบางส่วนจะถูกใช้เอาชนะแรงยึดเหนี่ยวภายในโลหะ หรือฟังก์ชันงาน Wf ส่วนที่เหลือจะกลายเป็นพลังงานจลน์ของอิเล็กตรอน

E_k = hf – W_f

แนวคิดนี้เป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงว่าแสงมีสมบัติเป็นอนุภาค

หลังจากนั้น หลุยส์ เดอบรอยล์ได้เสนอแนวคิดในทางกลับกันว่า หากแสงซึ่งเคยถูกมองว่าเป็นคลื่นสามารถมีสมบัติเป็นอนุภาคได้ อนุภาคก็ควรมีสมบัติเป็นคลื่นได้เช่นกัน เขาเสนอว่าอนุภาคทุกชนิดมีความยาวคลื่นประจำตัว

\lambda = \frac{h}{p}

หรือ

\lambda = \frac{h}{mv}

เรียกว่า ความยาวคลื่นเดอบรอยล์ แนวคิดนี้ได้รับการยืนยันจากการทดลองที่พบว่าอิเล็กตรอนสามารถเกิดการเลี้ยวเบนและการแทรกสอดได้จริง จึงสรุปได้ว่าสสารมีสมบัติเป็นได้ทั้งคลื่นและอนุภาค ซึ่งเรียกว่า ทวิภาวะคลื่น–อนุภาค

แนวคิดดังกล่าวนำไปสู่การพัฒนา แบบจำลองอะตอมของโบร์ โบร์เสนอว่าอิเล็กตรอนไม่สามารถอยู่ได้ทุกวงโคจร แต่จะอยู่ได้เฉพาะวงโคจรที่อนุญาตเท่านั้น และเมื่ออยู่ในวงโคจรเหล่านี้จะไม่สูญเสียพลังงาน นอกจากนี้อิเล็กตรอนจะดูดกลืนหรือปลดปล่อยพลังงานเมื่อเปลี่ยนระดับพลังงานเท่านั้น

hf = \Delta E

สำหรับอะตอมไฮโดรเจน พลังงานของแต่ละระดับเป็น

E_n = \frac{-13.6}{n^2}

โดย n คือเลขควอนตัมหลัก ระดับพลังงานต่ำสุดเรียกว่า Ground State ส่วนระดับที่สูงขึ้นเรียกว่า Excited State เมื่ออิเล็กตรอนเปลี่ยนระดับพลังงาน จะเกิดการดูดกลืนหรือปลดปล่อยโฟตอน ทำให้เกิดสเปกตรัมเส้นของอะตอม

เมื่อพิจารณาภาพรวมทั้งหมด จะพบว่าแนวคิดทั้งสามเชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบ เริ่มจากโฟโตอิเล็กทริกที่แสดงว่าแสงมีสมบัติเป็นอนุภาค ต่อมาความยาวคลื่นเดอบรอยล์แสดงว่าอนุภาคมีสมบัติเป็นคลื่น และสุดท้ายแบบจำลองของโบร์ได้นำแนวคิดเหล่านี้มาใช้อธิบายระดับพลังงานและสเปกตรัมของอะตอมได้สำเร็จ

ฟิสิกส์อะตอมจึงเป็นจุดเริ่มต้นของฟิสิกส์ควอนตัม และเป็นรากฐานสำคัญของเทคโนโลยีสมัยใหม่จำนวนมาก เช่น เลเซอร์ เซมิคอนดักเตอร์ อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ การแพทย์สมัยใหม่ และการศึกษาธรรมชาติของสสารในระดับที่เล็กที่สุด

เรียนเรื่องฟิสิกส์อะตอม ม.6 กับ OnDemand

สำหรับน้อง ๆ ม.6 ที่ต้องการปูพื้นฐานเรื่องฟิสิกส์อะตอม หรือเตรียมตัวสอบเรื่องนี้อย่างมีประสิทธิภาพ การเรียนกับ OnDemand ในคอร์สฟิสิกส์ ม.ปลาย : ฟิสิกส์อะตอม ก็เป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่ช่วยให้เข้าใจเนื้อหาได้ง่ายขึ้น ด้วยเทคนิคการสอนที่เน้นการคิดวิเคราะห์ สรุปเนื้อหาแบบกระชับ พร้อมตะลุยโจทย์

  แทรก Youtube ฟิสิกส์อะตอม ม.6 | ตัวอย่างคอร์สเรียน ฟิสิกส์ ม.ปลาย | OnDemand

นอกจากนี้ สำหรับน้อง ๆ ที่ต้องการเตรียมตัวสอบเข้ามหาวิทยาลัย ทาง OnDemand ก็มีคอร์ส V-Series Physics TCAS เล่ม 7 : กลุ่มฟิสิกส์ยุคไหม่  ให้เลือกด้วยเช่นกัน ซึ่งน้อง ๆ จะได้เรียนและตะลุยโจทย์เรื่องฟิสิกส์อะตอมแบบเข้มข้นในคอร์สนี้ เพื่อเตรียมพร้อมสอบแข่งขันได้อย่างมั่นใจมากขึ้น

สอบถามรายละเอียดคอร์สเรียนเพิ่มเติม

อ้างอิง

Serway, R. A., Jewett, Jr., J. W. (2014). Physics for Scientists and Engineers with Modern Physics. (9th ed). BROOKS/COLE CENGAGE Learning.

Q: ทำไมเพิ่มความเข้มแสงแล้วอิเล็กตรอนไม่หลุดออกจากโลหะ ?

A: เพราะการเกิดโฟโตอิเล็กทริกขึ้นอยู่กับ ความถี่ของแสง ไม่ใช่ความเข้มแสง หากพลังงานโฟตอนต่ำกว่าฟังก์ชันงานของโลหะ ต่อให้เพิ่มความเข้มแสงมากเพียงใด อิเล็กตรอนก็ไม่สามารถหลุดออกมาได้

A: เนื่องจากแสงสีม่วงมี ความถี่สูงกว่า แสงสีแดง จึงมีพลังงานโฟตอนมากกว่า ทำให้อิเล็กตรอนมีโอกาสได้รับพลังงานเพียงพอที่จะหลุดออกจากผิวโลหะได้

A: มีจริงสำหรับวัตถุทุกชนิด แต่สำหรับวัตถุที่มีมวลมาก เช่น รถยนต์ ลูกฟุตบอล หรือโลก ความยาวคลื่นเดอบรอยล์จะสั้นมากจนไม่สามารถสังเกตสมบัติแบบคลื่นได้ในทางปฏิบัติ

A: เพราะอิเล็กตรอนมี สมบัติแบบคลื่น ตามแนวคิดของเดอบรอยล์ เมื่อผ่านช่องเปิดหรือผลึกที่มีขนาดใกล้เคียงกับความยาวคลื่นเดอบรอยล์ จึงสามารถเกิดการเลี้ยวเบนและการแทรกสอดได้เช่นเดียวกับคลื่นแสง

A: ตามแบบจำลองของโบร์ อิเล็กตรอนสามารถอยู่ได้เฉพาะ วงโคจรเสถียร ที่กำหนดไว้เท่านั้น และเมื่ออยู่ในวงโคจรเหล่านี้จะไม่แผ่พลังงานออกมา จึงไม่สูญเสียพลังงานและไม่ตกเข้าสู่นิวเคลียส

A: Ground State คือสถานะที่อิเล็กตรอนมีพลังงานต่ำสุดและเสถียรที่สุด ส่วน Excited State คือสถานะที่อิเล็กตรอนได้รับพลังงานเพิ่มขึ้นและย้ายไปอยู่ระดับพลังงานที่สูงกว่า

A: เพราะกำหนดให้สถานะที่อิเล็กตรอนหลุดออกจากอะตอมโดยสมบูรณ์มีพลังงานเท่ากับศูนย์ ดังนั้นอิเล็กตรอนที่ยังถูกยึดเหนี่ยวอยู่ภายในอะตอมจึงมีพลังงานต่ำกว่าศูนย์ หรือมีค่าเป็นลบ

A: หากอิเล็กตรอนย้ายขึ้นสู่ระดับพลังงานที่สูงกว่า จะต้อง ดูดกลืนโฟตอน แต่หากย้ายลงสู่ระดับพลังงานที่ต่ำกว่า จะ ปลดปล่อยโฟตอน ออกมา โดยพลังงานของโฟตอนจะเท่ากับผลต่างของระดับพลังงานทั้งสองระดับ

A: เพราะอิเล็กตรอนในอะตอมสามารถมีได้เพียงบางระดับพลังงานเท่านั้น ทำให้ผลต่างพลังงานที่เกิดขึ้นมีเพียงบางค่า จึงปล่อยหรือดูดกลืนแสงได้เฉพาะบางความยาวคลื่น เกิดเป็น สเปกตรัมเส้น (Line Spectrum)

A: หัวข้อที่ออกสอบบ่อย ได้แก่ ปรากฏการณ์โฟโตอิเล็กทริก, ความยาวคลื่นเดอบรอยล์, ระดับพลังงานของอะตอมไฮโดรเจน, การดูดกลืน–ปลดปล่อยโฟตอน, สเปกตรัมเส้น และ แบบจำลองอะตอมของโบร์ ซึ่งเป็นแกนหลักของบทฟิสิกส์อะตอมทั้งหมดครับ.

บทความอื่นๆ