ฮาร์มอนิกอย่างง่าย เนื้อหาครบ! สรุปสูตร! พร้อมตัวอย่างโจทย์และข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์!

Key Takeaways:

หัวใจสำคัญของการเรียนฮาร์มอนิกอย่างง่าย ม.5 คือการเข้าใจการกระจัด ความเร็วและความเร่ง ซึ่งน้อง ๆ จำเป็นต้องเข้าใจเนื้อหาของกฎการเคลื่อนที่ของนิวตันมาก่อน เพราะเป็นฐานสำคัญในทำความเข้าใจการตั้งสมการของการเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย นอกจากนี้ บทฮาร์มอนิกอย่างง่ายเป็นหนึ่งในหัวข้อยอดฮิตที่ออกในข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์ บ่อยมาก โจทย์มักจะชอบการหาความถี่เชิงมุมของการเคลื่อนที่ฮาร์มอนิกอย่างง่าย เช่น การสั่นของมวลติดสปริง หรือ การแกว่งแบบลูกตุ้มนาฬิกา และการหาปริมาณการเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย ทั้งการกระจัด ความเร็ว หรือความเร่ง ถ้าเข้าใจบทนี้ตั้งแต่เนิ่น ๆ จะช่วยลดความกดดันเมื่อสอบจริงได้

Table of Contents

การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย (SHM) คืออะไร?

การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย (Simple Harmonic Motion หรือ SHM) ซึ่งเป็นหนึ่งในบทเรียนที่สำคัญมากในระดับ ม.ปลาย และออกสอบเป็นประจำไม่ว่าจะเป็นข้อสอบในโรงเรียนหรือข้อสอบระดับชาติอย่าง A-Level

การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย คือ รูปแบบการเคลื่อนที่ของวัตถุที่มีลักษณะ “แกว่งกลับไปกลับมาซ้ำรอยเดิม” โดยผ่าน ตำแหน่งสมดุล (Equilibrium Position) ซึ่งเป็นตำแหน่งที่แรงลัพธ์ที่กระทำต่อวัตถุมีค่าเป็นศูนย์ สิ่งที่น่าสนใจของการเคลื่อนที่แบบนี้คือ ความเร่งของวัตถุจะแปรผันตรงกับการกระจัด แต่มีทิศทางตรงกันข้ามเสมอ ซึ่งหมายความว่า เมื่อวัตถุอยู่ห่างจากตำแหน่งสมดุลมากที่สุด มันจะมีแรงดึงกลับมากที่สุดนั่นเอง

ตัวอย่างในชีวิตประจำวันที่เราคุ้นเคยกันดี ได้แก่ การแกว่งของชิงช้า การสั่นของมวลติดสปริง

ปริมาณที่เกี่ยวข้องและสูตรการเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย

ในการคำนวณโจทย์ฟิสิกส์เรื่องนี้ น้องๆ จะต้องทำความเข้าใจและจดจำตัวแปรต่างๆ ให้ดี โดยตัวแปรพื้นฐานที่เราต้องรู้ ได้แก่ แอมพลิจูด (A), ความถี่เชิงมุม (\omega), เวลา (t) และมุมเฟสเริ่มต้น (\phi) มาดูสูตรการเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่ายที่ต้องใช้บ่อยๆ กัน

1. การกระจัด (Displacement)

การกระจัดคือระยะห่างของวัตถุวัดจากตำแหน่งสมดุลในเวลาใดๆ สูตรทั่วไปของการกระจัดเมื่อเวลาผ่านไป t คือ:

x = A \sin(\omega t + \phi) \text{m}

หรือบางครั้งอาจอยู่ในรูปของโคไซน์ ขึ้นอยู่กับตำแหน่งเริ่มต้น (เฟสเริ่มต้น) ของวัตถุ

2. ความเร็ว (Velocity)

ความเร็วคืออัตราการเปลี่ยนแปลงของการกระจัด เมื่อเราหาอนุพันธ์ของการกระจัดเทียบกับเวลา จะได้สูตรความเร็ว ณ ตำแหน่งหรือเวลาใดๆ ดังนี้:

v = \omega A \cos(\omega t + \phi) \text{ m/s}

และสูตรสำหรับหา ความเร็วสูงสุด (Maximum Velocity) ซึ่งจะเกิดขึ้นเมื่อวัตถุเคลื่อนที่ผ่านตำแหน่งสมดุล (x = 0) คือ:

v_{\text{max}} = \omega A \text{ m/s}

3. ความเร่ง (Acceleration)

ความเร่งใน SHM จะมีทิศชี้เข้าหาตำแหน่งสมดุลเสมอ สูตรความเร่ง ณ ตำแหน่งใดๆ คือ:

a = – \omega ^2 A \sin(\omega t + \phi) \text{ m/s}^2

ส่วน ความเร่งสูงสุด (Maximum Acceleration) จะเกิดขึ้นเมื่อวัตถุอยู่ที่ตำแหน่งปลายสุด (x = A หรือ x = -A) สูตรคือ:

a_{\text{max}} = \omega^2 A \text{ m/s}^2

*เครื่องหมายลบ เป็นการบอกทิศทางของความเร่ง

4. คาบและความถี่ (Period and Frequency)

คาบ (T) คือเวลาที่ใช้ในการเคลื่อนที่ครบ 1 รอบ มีหน่วยเป็นวินาที ส่วน ความถี่ (f) คือจำนวนรอบที่เคลื่อนที่ได้ใน 1 วินาที มีหน่วยเป็นเฮิรตซ์ (\text{Hz}) ความสัมพันธ์ระหว่างคาบ, ความถี่ และความถี่เชิงมุมเป็นดังนี้:

\omega = 2\pi f = \frac{2\pi}{T} \text{rad/s}

ระบบที่มักพบในโจทย์ฟิสิกส์ ม.ปลาย

เพื่อให้เข้าใจ การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย สูตร และประยุกต์ใช้ได้จริง น้องๆ ต้องรู้จักระบบ 2 ชนิดหลักๆ ที่ออกสอบบ่อยมาก ได้แก่:

1. ระบบมวลติดสปริง (Mass-Spring System)

ฮาร์มอนิกอย่างง่าย อธิบายครบ สูตร พร้อมตัวอย่างโจทย์ฟิสิกส์ ม.ปลาย

เมื่อเรานำมวล (m) ไปติดกับสปริงที่มีค่านิจสปริง (k) แล้วดึงให้ยืดออก วัตถุจะสั่นแบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย สูตรสำหรับหาคาบและความถี่เชิงมุมของสปริงคือ:

\omega = \sqrt{\frac{k}{m}} \text{ rad/s}T = 2\pi \sqrt{\frac{m}{k}} \text{ s}

จะเห็นได้ว่า มวลมีผลต่อคาบการสั่น (มวลมาก แกว่งช้าลง) แต่แอมพลิจูดไม่มีผลต่อคาบเลย!

2. ลูกตุ้มนาฬิกาอย่างง่าย (Simple Pendulum)

simple harmonic guide 2 - สถาบันกวดวิชา OnDemand
ระบบนี้ประกอบด้วยมวลแขวนด้วยเชือกยาว (L) เมื่อแกว่งด้วยมุมเล็กๆ จะถือว่าเป็น SHM ได้ สูตรคือ: \omega = \sqrt{\frac{g}{L}} \text{ rad/s} T = 2\pi \sqrt{\frac{L}{g}} \text{ s} โดยที่ g คือความเร่งเนื่องจากแรงโน้มถ่วงของโลก (ประมาณ 9.8 หรือ 10) สำหรับลูกตุ้ม มวลไม่มีผลต่อคาบ มีเพียงความยาวเชือกและแรงโน้มถ่วงเท่านั้นที่มีผล

ตัวอย่างข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์ เรื่อง การเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย

ตัวอย่างวัตถุมวล m ผูกติดกับสปริงเบาวางอยู่บนพื้นราบลื่น วัตถุมีการสั่นกลับไปกลับมารอบจุดสมดุลด้วยความถี่เชิงมุม 2.0 เรเดียนต่อวินาที และมีแอมพลิจูด 1.2 เมตร พบว่าที่เวลา t = 0 วินาที วัตถุมีการกระจัดเท่ากับ +0.6 เมตร และกำลังเคลื่อนที่ไปทิศ +x จงหาอัตราเร็วของวัตถุในหน่วยเมตรต่อวินาที ที่เวลา t=\frac{\pi}{12} วินาที

  1. 2.4
  2. 2.0
  3. 1.8
  4. 1.2
  5. 0.6

วิธีทำ

ให้ \omega = 2 \text{rad/s} ; x(t)=A \sin (\omega t + \phi) และ v(t)= \omega A \cos (\omega t + \phi)

ที่ t=0 รู้ว่า x=0.6

0.6=1.2 \sin (2\times 0 + \phi) \\ \sin \phi =\frac{1}{2} \\ \phi = 30 ^\circ = \frac{\pi}{6}

ที่เวลา t=\frac{\pi}{12}

v(t)= \omega A \cos (\omega t + \phi) \\ v = (2)(1.2) \cos (2\times \frac{\pi}{12} + \frac{\pi}{6}) \\ v = 2.4 \cos (\frac{\pi}{3}) \\ v = 2.4 \times \frac{1}{2} = 1.2 \text{m/s}

เรียนเรื่องการเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย กับ OnDemand

สำหรับน้อง ๆ ม.5 ที่ต้องการปูพื้นฐานเรื่องฮาร์มอนิกอย่างง่าย หรือเตรียมตัวสอบเรื่องนี้อย่างมีประสิทธิภาพ การเรียนกับ OnDemand ในคอร์สฟิสิกส์ ม.ปลาย : การเคลื่อนที่ซิมเปิลฮาร์โมนิก เป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่ช่วยให้เข้าใจเนื้อหาได้ง่ายขึ้น ด้วยเทคนิคการสอนที่เน้นการคิดวิเคราะห์ สรุปเนื้อหาแบบกระชับด้วยเทคนิค Supermap และ X-map พร้อมตะลุยโจทย์หลากหลายแนว

นอกจากนี้ สำหรับน้อง ๆ ที่ต้องการเตรียมตัวสอบเข้ามหาวิทยาลัย ทาง OnDemand มีคอร์ส V-Series Physics TCAS เล่ม 3 : กลุ่มกลศาสตร์ 3  ให้เลือกด้วยเช่นกัน ซึ่งน้อง ๆ จะได้เรียนเน้นเนื้อหาออกข้อสอบ A-Level ฟิสิกส์ บ่อย และตะลุยโจทย์สอบเข้ามหาวิทยาลัยเรื่องฮาร์มอนิกอย่างง่ายแบบเข้มข้นในคอร์สนี้ เพื่อเตรียมพร้อมสอบแข่งขันได้อย่างมั่นใจมากขึ้น

สอบถามรายละเอียดคอร์สเรียนเพิ่มเติม

อ้างอิง

  • สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี. (2563). หนังสือเรียนรายวิชาเพิ่มเติมวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ฟิสิกส์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5 เล่ม 3. พิมพ์ครั้งที่ 1. สกสค. ลาดพร้าว.
  • Serway, R. A., Jewett, Jr., J. W. (2014). Physics for Scientists and Engineers with Modern Physics. (9^{𝗍𝗁} ed). BROOKS/COLE CENGAGE Learning.

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการเคลื่อนที่แบบฮาร์มอนิกอย่างง่าย (FAQs)

Q: แอมพลิจูด (Amplitude) มีผลต่อคาบเวลาของการแกว่งลูกตุ้มหรือไม่?

A: หากแกว่งในมุมแคบๆ แอมพลิจูดจะไม่มีผลต่อคาบการแกว่ง คาบจะขึ้นอยู่กับความยาวเชือก ( L ) และค่าความเร่งโน้มถ่วง ( g ) เท่านั้น

A: หากแกว่งในมุมแคบๆ แอมพลิจูดจะไม่มีผลต่อคาบการแกว่ง คาบจะขึ้นอยู่กับความยาวเชือก ( L ) และค่าความเร่งโน้มถ่วง ( g ) เท่านั้น

A: ความเร็วสูงสุด ( v_{\text{max}} ) จะเกิดขึ้นเมื่อวัตถุอยู่ที่ “ตำแหน่งสมดุล” ในขณะที่ ความเร่งสูงสุด ( a_{\text{max}} ) จะเกิดขึ้นเมื่อวัตถุอยู่ที่ “ตำแหน่งปลายสุด” (การกระจัดมากที่สุด)

A: มักจะนำไปประยุกต์ร่วมกับ กฎการอนุรักษ์พลังงาน (Conservation of Energy) เช่น การหาความเร็วจากพลังงานศักย์ยืดหยุ่นของสปริงที่เปลี่ยนเป็นพลังงานจลน์