เจาะลึกบท “พอลิเมอร์” เคมี ม.6 สรุปครบทุกประเภท โครงสร้าง และเทคนิคทำข้อสอบ

image6 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

Key Takeaways

พอลิเมอร์ คือสารประกอบโมเลกุลใหญ่ที่เกิดจากโมเลกุลขนาดเล็กที่เรียกว่า มอนอเมอร์ (Monomer) จำนวนมากมาเชื่อมต่อกันด้วยพันธะโคเวเลนต์ สมบัติทางกายภาพของพอลิเมอร์จะถูกกำหนดโดยโครงสร้างโมเลกุล การเข้าใจความเชื่อมโยงนี้จะช่วยให้วิเคราะห์ข้อสอบได้อย่างแม่นยำ

Table of Contents

บทนี้ออกสอบแค่ไหน (A-Level & TCAS)

ในระบบการสอบ TCAS สำหรับสนามสอบ A-Level วิชาเคมี บทเรียนเรื่อง “พอลิเมอร์” จัดเป็นหนึ่งในบทที่มีสัดส่วนออกสอบประมาณ 1-2 ข้อ (ประมาณ 3-5% ของข้อสอบทั้งชุด) ความสำคัญของบทนี้ในสนามสอบคือ “เป็นบทเก็บคะแนนรวดเร็ว” เนื่องจากข้อสอบมักเน้นการประยุกต์ทฤษฎี การพิจารณาโครงสร้างโมเลกุลเพื่อหารูปแบบมอนอเมอร์ การเปรียบเทียบสมบัติพลาสติกและยาง รวมถึงปฏิกิริยาการเกิดพอลิเมอร์ หากน้อง ๆ จับหลักการจำแนกประเภทและอ่านโครงสร้างทางเคมีเป็น จะสามารถทำข้อสอบบทนี้ได้เร็วและเก็บคะแนนเต็มได้อย่างแน่นอน

พอลิเมอร์และมอนอเมอร์ (การจำแนกประเภทของพอลิเมอร์)

คำว่า พอลิเมอร์ (Polymer) มาจากรากศัพท์ที่แปลว่า “หลายหน่วย” ส่วนหน่วยย่อยพื้นฐานที่นำมาต่อกันจะเรียกว่า มอนอเมอร์ (Monomer) หากเปรียบพอลิเมอร์เป็นสร้อยลูกปัดยาว มอนอเมอร์ก็คือลูกปัดแต่ละเม็ดนั่นเอง เราสามารถจำแนกประเภทของพอลิเมอร์ออกได้หลายเกณฑ์ ดังนี้

1. จำแนกตามการเกิดของพอลิเมอร์

  • พอลิเมอร์ธรรมชาติ (Natural Polymers): เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ เช่น แป้ง เซลลูโลส โปรตีน ยางธรรมชาติ และ DNA
  • พอลิเมอร์สังเคราะห์ (Synthetic Polymers): เกิดจากการสังเคราะห์ด้วยปฏิกิริยาทางเคมี เช่น พลาสติก (PVC PE PP) ไนลอน และยางสังเคราะห์

2. จำแนกตามองค์ประกอบของพอลิเมอร์

  • พอลิเมอร์เอกพันธุ์ (Homopolymer): พอลิเมอร์ที่เกิดจากมอนอเมอร์ชนิดเดียวกันทั้งหมด เช่น แป้ง (เกิดจากกลูโคสทั้งหมด) หรือพอลิเอทิลีน (PE)

image6 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

  • พอลิเมอร์ร่วม (Copolymer): พอลิเมอร์ที่เกิดจากมอนอเมอร์ต่างชนิดกันมาเชื่อมต่อกัน เช่น โปรตีน (เกิดจากกรดอะมิโนต่างชนิดกัน) หรือยาง SBR

image1 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

3. จำแนกตามโครงสร้างของพอลิเมอร์

โครงสร้างภายในของโมเลกุลเป็นตัวกำหนดสมบัติทางกายภาพและทางเคมีของพอลิเมอร์ แบ่งเป็น 3 รูปแบบหลัก ดังนี้

image5 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

ปฏิกิริยาการเกิดพอลิเมอร์

image9 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

วิธีหามอนอเมอร์จากหน่วยซ้ำ (Repeating Unit)

หนึ่งในรูปแบบข้อสอบที่ออกบ่อยคือ การให้โครงสร้างพอลิเมอร์มา แล้วถามหามอนอเมอร์สารตั้งต้น สามารถทำตามขั้นตอนง่าย ๆ ได้ดังนี้หนึ่งในรูปแบบข้อสอบที่ออกบ่อยคือ การให้โครงสร้างพอลิเมอร์มา แล้วถามหามอนอเมอร์สารตั้งต้น สามารถทำตามขั้นตอนง่าย ๆ ได้ดังนี้

  • สแกนหาหน่วยซ้ำ (Repeating Unit): ลากเส้นแบ่งช่วงโครงสร้างที่ซ้ำกันในสายพอลิเมอร์ออกมา 1 หน่วย
  • พิจารณาประเภทปฏิกิริยา
    • ปฏิกิริยาแบบเติม (สายแกนหลักมีแต่คาร์บอน C-C): ให้ตัดพันธะเดี่ยวระหว่างหน่วยซ้ำออก แล้วเปลี่ยนพันธะเดี่ยว C-C ตรงกลางหน่วยซ้ำให้กลับไปเป็น พันธะคู่ (C=C) จะได้โครงสร้างมอนอเมอร์ทันที เช่น

      image2 - สถาบันกวดวิชา OnDemand
    • ปฏิกิริยาแบบควบแน่น (สายแกนหลักมีหมู่เอสเทอร์ -COO- หรือเอไมด์ -CONH-): ให้ตัดตรงพันธะระหว่าง C-O หรือ C-N แล้วคืนหมู่ฟังก์ชันให้มอนอเมอร์ โดยเติมหมู่ -OH กลับเข้าที่ฝั่งคาร์บอนิล (C=O) เพื่อคืนสภาพเป็นกรดคาร์บอกซิลิก (-COOH) เติมอะตอม H กลับเข้าที่ฝั่งอะตอม O (กลายเป็น -OH) หรือฝั่ง N (กลายเป็น \mathrm{-NH}_2) เช่น

      image11 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

พลาสติก: ประเภท สัญลักษณ์ และการใช้ประโยชน์

พลาสติก เป็นพอลิเมอร์สังเคราะห์ที่นำมาขึ้นรูปได้หลากหลาย โดยจำแนกพลาสติกออกเป็น 2 ประเภทตามโครงสร้าง ดังนี้

  • เทอร์มอพลาสติก (Thermoplastic): มีโครงสร้างแบบเส้นหรือแบบกิ่ง เมื่อได้รับความร้อนจะอ่อนตัวและหลอมเหลว สามารถนำกลับมารีไซเคิลใหม่ได้ เช่น PE PP PVC PS
  • พลาสติกเทอร์มอเซต (Thermosetting plastic): มีโครงสร้างแบบร่างแห มีความแข็งแรงทนทาน ทนความร้อนได้ดี แต่หากได้รับความร้อนสูงเกินไปจะไม่อ่อนตัวแต่จะไหม้และแตกหัก ไม่สามารถนำมารีไซเคิลหลอมใหม่ได้ เช่น เมลามีน พอลิยูรีเทน

สัญลักษณ์แสดงประเภทของพลาสติกรีไซเคิลตามสมาคมอุตสาหกรรมพลาสติก ประเทศสหรัฐอเมริกา (The Society of Plastics Industry; SPI)

image6 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

เส้นใย: จากธรรมชาติสู่เส้นใยสังเคราะห์

เส้นใย (Fibers) คือพอลิเมอร์ที่มีโครงสร้างโมเลกุลยาว เหมาะสำหรับการนำมาปั่นเป็นเส้นด้ายและถักทอเป็นผืนผ้า สามารถแบ่งตามที่มาและโครงสร้างทางเคมีออกเป็น 3 กลุ่ม

  • เส้นใยธรรมชาติ: แบ่งเป็นเส้นใยจากพืชที่มีองค์ประกอบหลักเป็นเซลลูโลส (เช่น ฝ้าย ป่าน ปอ) และเส้นใยจากสัตว์ที่เป็นโปรตีน (เช่น ขนแกะ ไหม) มีข้อดีคือซับน้ำและระบายอากาศได้ดี แต่ยับง่ายและเกิดราง่าย
  • เส้นใยสังเคราะห์: เกิดจากกระบวนการทางเคมี 100% มอนอเมอร์ต่อกันด้วยพันธะเคมี เช่น ไนลอน (Nylon) และดาครอน (พอลิเอสเทอร์) มีสมบัติเหนียว ทนทาน แห้งง่าย ไม่ยับ 
  • เส้นใยกึ่งสังเคราะห์ (Semi-synthetic Fibers): เกิดจากการนำเส้นใยธรรมชาติ (เช่น เซลลูโลสจากไม้) มาทำปฏิกิริยาเคมีปรับปรุงคุณภาพ ให้ได้โครงสร้างใหม่ เพื่อให้มีสมบัติที่ดี เหมาะสมกับการใช้งานมากยิ่งขึ้น เช่น เรยอน (Rayon) เซลลูโลสแอซีเตต

ยาง: โครงสร้างและกระบวนการวัลคาไนเซชัน

ยาง (Rubber) เป็นพอลิเมอร์ที่มีความยืดหยุ่นสูงมาก สามารถดึงให้ยืดออกและหดกลับคืนรูปเดิมได้ดี

  • ยางธรรมชาติ (Natural Rubber): มอนอเมอร์ของยางธรรมชาติคือ ไอโซพรีน (Isoprene) เมื่อเกิดเป็นพอลิเมอร์ เรียกว่า พอลิไอโซพรีน ยางดิบที่ได้จากต้นยางจะมีข้อเสียคือ เมื่อได้รับความร้อนจะเหนียวและอ่อนตัว แข็งและเปราะเมื่อถูกความเย็น

image10 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

พอลิไอโซพรีน

  • ยางสังเคราะห์ (Synthetic Rubber): ยางที่ผลิตขึ้นจากกระบวนการทางเคมีเพื่อเลียนแบบยางธรรมชาติ โดยมีสมบัติทนความร้อน สารเคมี และสภาพอากาศที่รุนแรงได้ดีกว่ายางธรรมชาติ เช่น พอลิบิวทาไดอีน พอลิคลอโรพรีน ยาง SBR ยาง IR

กระบวนการวัลคาไนเซชัน (Vulcanization)

เพื่อแก้ปัญหาจุดอ่อนของยางธรรมชาติ นักวิทยาศาสตร์จึงคิดค้นกระบวนการวัลคาไนเซชัน โดยการนำยางธรรมชาติไปทำปฏิกิริยากับกำมะถัน ภายใต้ความร้อนและความดันที่เหมาะสม อะตอมของกำมะถันจะเข้าไปทำปฏิกิริยาตรงพันธะคู่ของสายยาง แล้วสร้างสะพานเชื่อมข้ามสาย (Sulfur Cross-link) เชื่อมโยงโมเลกุลของยางที่เคยอยู่แยกกันให้กลายเป็นโครงสร้างแบบร่างแห ส่งผลให้ยางมีความยืดหยุ่นสูงขึ้น มีความคงตัวสูง ไม่สึกกร่อนง่าย ทนความร้อน ทนสารเคมี เหมาะสำหรับนำไปทำยางรถยนต์

พอลิเมอร์กับสิ่งแวดล้อม

ขยะพลาสติกเป็นปัญหาสำคัญระดับโลกเนื่องจากพอลิเมอร์สังเคราะห์ส่วนใหญ่ย่อยสลายตามธรรมชาติได้ยากมาก ใช้เวลานานหลายร้อยปี แนวทางการลดปัญหาขยะพลาสติกในปัจจุบัน เป็นดังนี้

image7 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

แนวข้อสอบเคมีเกี่ยวกับพอลิเมอร์

การสอบในปัจจุบันไม่ได้เน้นแค่การถาม-ตอบความจำ แต่เน้นการวิเคราะห์ ลองมาดูตัวอย่างโจทย์ 2 ข้อนี้

โจทย์ข้อที่ 1: การวิเคราะห์ประเภทและโครงสร้างพอลิเมอร์

คำถาม: สาร A เป็นพอลิเมอร์ที่ใส นิ่ม และยืดหยุ่นได้ดี นิยมทำถุงพลาสติกสำหรับใส่ของเย็น ส่วนสาร B เป็นพอลิเมอร์ที่ทนความร้อนสูง แข็งมากแต่เปราะ นิยมใช้ทำชามเมลามีน อยากทราบว่า สาร A และสาร B มีโครงสร้างทางเคมีเป็นแบบใด และสารชนิดใดสามารถนำกลับมารีไซเคิลหลอมใหม่ได้?

แนวคิดและวิธีวิเคราะห์:

จากสมบัติของสาร A (ใส นิ่ม ยืดหยุ่นดี ทำถุงเย็น) แสดงว่าเป็นพลาสติกกลุ่ม LDPE ซึ่งมีโครงสร้างแบบกิ่ง และจัดเป็นเทอร์มอพลาสติก

จากสมบัติของสาร B (ทนความร้อน แข็งแต่เปราะ ทำเมลามีน) แสดงว่าเป็นพลาสติกกลุ่มเทอร์มอเซต ซึ่งมีโครงสร้างแบบร่างแห

พลาสติกที่จะรีไซเคิลหลอมใหม่ได้ต้องเป็นเทอร์มอพลาสติก (โครงสร้างแบบเส้นหรือกิ่ง) ดังนั้นสาร A จึงรีไซเคิลได้ ส่วนสาร B รีไซเคิลไม่ได้เพราะจะไหม้เป็นเถ้าเมื่อถูกความร้อนสูง

คำตอบ: สาร A มีโครงสร้างแบบกิ่ง ส่วนสาร B มีโครงสร้างแบบร่างแห และสาร A สามารถนำกลับมารีไซเคิลหลอมใหม่ได้

โจทย์ข้อที่ 2: การวิเคราะห์ปฏิกิริยาการเกิดพอลิเมอร์

คำถาม: เมื่อนำสารตั้งต้นที่มีโครงสร้าง

image3 - สถาบันกวดวิชา OnDemandมาทำปฏิกิริยากับ

image4 - สถาบันกวดวิชา OnDemand

จะเกิดปฏิกิริยาการเกิดพอลิเมอร์ประเภทใด และผลิตภัณฑ์ที่ได้จะมีโมเลกุลสารชนิดใดหลุดออกมาด้วยหรือไม่

แนวคิดและวิธีวิเคราะห์:

สังเกตมอนอเมอร์ตัวแรกมีหมู่ฟังก์ชันคือ อะมิโน \left(-\mathrm{NH}_2\right) อยู่สองฝั่ง และตัวที่สองมีหมู่ฟังก์ชันคือ คาร์บอกซิล (-\mathrm{COOH}) อยู่สองฝั่ง

ปฏิกิริยาระหว่างหมู่ฟังก์ชันเอมีนและกรดคาร์บอกซิลิก เป็นการสร้างพันธะเอไมด์ ซึ่งจัดเป็นปฏิกิริยาการเกิดพอลิเมอร์แบบควบแน่น (Condensation Polymerization)

ในการสร้างพันธะเชื่อมต่อกัน หมู่ -\mathrm{OH} จากกรดจะจับคู่กับ H จากเอมีน เกิดเป็นโมเลกุลของน้ำ \left(\mathrm{H}_2 \mathrm{O}\right) หลุดออกมาเป็นสารโมเลกุลเล็ก

คำตอบ: เกิดปฏิกิริยาการเกิดพอลิเมอร์แบบควบแน่น และมีโมเลกุลของน้ำ 

\left(\mathrm{H}_2 \mathrm{O}\right) หลุดออกมาด้วย 

เรียนเคมี ม.ปลาย กับ OnDemand

บทเรียนเรื่องพอลิเมอร์เป็นบทที่มีรายละเอียดของสมบัติสารและโครงสร้างค่อนข้างเยอะ หากน้อง ๆ จับหลักการเชื่อมโยงไม่ได้ อาจทำให้เสียเวลาท่องจำและสับสนสลับสัญลักษณ์ต่าง ๆ ในห้องสอบได้

OnDemand พร้อมช่วยให้น้อง ๆ เตรียมความพร้อมด้านการเรียน การสอบด้วยคอร์สเรียน วิชาเคมี ม.ปลาย โดย OnDemand ซึ่งสอนโดยทีมอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญ ช่วยให้เข้าใจเนื้อหาได้ง่ายขึ้น ปูพื้นฐาน เพิ่มความมั่นใจก่อนสอบ เพิ่มคะแนนในห้องเรียน ไปจนถึงการสอบเข้าระดับมหาวิทยาลัย

สอบถามรายละเอียดคอร์สเรียนเพิ่มเติม

พอลิเมอร์ ม.6 | ตัวอย่างคอร์สเรียน เคมี ม.ปลาย | OnDemand

รายละเอียดคอร์ส เชื้อเพลิงซากดึกดำบรรพ์ และผลิตภัณฑ์ เคมี ม.ปลายเนื้อหา สอนโดย : พี่เคน ออนดีมานด์ สอนอย่างละเอียด และเข้าใจง่าย เทคนิคอธิบายเนื้อหาวิชาเคมีให้เห็นภาพด้วยเทคนิค K-tips เนื้อหาครบ เฉลยเคลียร์ เรียนไม่น่าเบื่อ พร้อมแบบฝึกหัดภายในคอร์ส

00:00 ปฏิกิริยาการเกิดพอลิเมอร์
22:14 เฉลยแบบฝึกหัดปฏิกิริยาการเกิดพอลิเมอร์

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับพอลิเมอร์ (FAQs)

Q: เพราะเหตุใดพลาสติกเทอร์มอเซตจึงไม่สามารถนำกลับมาหลอมขึ้นรูปใหม่เพื่อรีไซเคิลได้?

A: เนื่องจากพลาสติกเทอร์โมเซตมีโครงสร้างเป็นแบบร่างแห ที่ยึดสายพอลิเมอร์ทุกสายไว้ด้วยกันเป็นโครงข่ายแน่นหนา เมื่อได้รับความร้อน พันธะเคมีเหล่านี้จะไม่สามารถขยับแยกจากกันเพื่อหลอมเหลวได้เหมือนโครงสร้างแบบเส้นหรือกิ่ง แต่หากได้รับความร้อนสูงจนถึงจุดหนึ่ง พันธะจะถูกทำลายถาวรทำให้สารเกิดการไหม้และแตกหักแทน

A: ถุง HDPE (ถุงก๊อบแก๊บขุ่นหรือถุงร้อน) มีโครงสร้างเป็นแบบเส้น โมเลกุลชิดกันแน่น ขุ่น มีความหนาแน่นสูงและทนความร้อนได้ดีกว่า ส่วนถุง LDPE (ถุงสำหรับใส่ของเย็น) มีโครงสร้างเป็นแบบกิ่ง ยืดหยุ่นได้ดีกว่า ใส และมีจุดหลอมเหลวต่ำกว่า

A: ไม่ได้ เนื่องจากกระบวนการวัลคาไนเซชันทำให้สายยางธรรมชาติเกิดพันธะเชื่อมข้ามสายด้วยกำมะถัน กลายเป็นโครงสร้างแบบร่างแห ซึ่งส่งผลให้กลายเป็นพลาสติก/ยางกลุ่มเทอร์มอเซต หากได้รับความร้อนสูงจะไหม้และแตกหักแทนการหลอมเหลว

บทความอื่นๆ